Interpretive Innovations

Interpretive Innovations

A Comparative Analysis of the Semantics of Thumma Ahtadā in al-Mīzān and Sunni Exegetical Sources

Document Type : Original Article

Authors
1 PhD Candidate, Quranic and Hadith Studies, Department of Quranic and Hadith Sciences, Allameh Ṭabāṭabāʾī University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
10.22034/iij.2026.2079126.1064
Abstract
Verse 82 of Sūrat Ṭāhā, following the account of Moses and Pharaoh and the general call to repentance, sets forth four fundamental conditions for attaining divine forgiveness: repentance, faith, righteous deeds, and finally thumma ahtadā. Due to its lexical ambiguity, distinctive rhetorical position, and semantic connection to the preceding three pillars, this final phrase has long been a subject of scholarly debate among both Shiʿi and Sunni exegetes. This study aims to clarify the semantic import of thumma ahtadā and to compare how leading commentators from both traditions have interpreted it. Employing a descriptive-analytical method with a comparative approach, the research examines ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī’s interpretation in al-Mīzān alongside the views of Fakhr al-Rāzī, al-Zamakhsharī, al-Ālūsī, and Ibn ʿĀshūr. The findings reveal that most Sunni commentators interpret thumma ahtadā as steadfastness in faith, continuity in obedience, and perseverance in righteous action until the end of life, viewing it as an emphatic reinforcement of sustained commitment to repentance and moral conduct. In contrast, ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, drawing upon the method of “Qurʾān-by-Qurʾān exegesis” (al-tafsīr bi-al-tafsīr) and a contextual, wilāyah-based analysis, interprets the phrase as a higher stage of guidance—namely, acceptance of the authority (wilāyah) of the Prophet and the Ahl al-Bayt (peace be upon them)—which he considers essential for the complete attainment of divine forgiveness. The study concludes that these divergent interpretations reflect deeper methodological and theological distinctions between Shiʿi and Sunni exegetical traditions, and that examining this phrase contributes to a clearer understanding of the Qurʾānic concepts of guidance and forgiveness.
Keywords

1. اباالسعود، محمد بن محمد، (بی‌تا)، تفسیر ابی السعود، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
2. ابن بابویه (صدوق)، محمد بن علی، (۱۳۷۶ش)،  الامالی، تهران: کتابچی.
3. ابن بابویه، محمد بن علی، (بی‌تا)، فضائل الشیعة، بیروت: اعلمی.
4. ابن عادل، عمر بن علی، (۱۴۱۹ق)، اللباب فی علوم الکتاب، بیروت: دارالکتب العلمیه.
5. ابن عاشور، محمد طاهر، (۱۴۲۰ق). التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
6. ابن عدی، عبدالله بن عدی، (۱۴۰۹ق)، الکامل فی الضعفاء، بیروت/دمشق: دارالفکر.
7. ابن عطیه، عبدالحق بن غالب، (۱۴۱۳ق)،  المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارالکتب العلمیه.
8. ابن فارس، احمد بن فارس، (۱۳۹۹ق). معجم مقاییس اللغة، بیروت :دارالکتب العلمیه.
9. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (۱۴۳۱ق). تفسیر ابن کثیر، بیروت/دمشق: دار الرسالة العلمیة.
10. ابن منظور، محمد بن مکرم، (۱۴۱۴ق)،  لسان العرب، بیروت: دار صادر.
11. ازهری، محمد بن احمد، (بی‌تا)، تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12. استرآبادی، علی، (۱۴۰۹ق)، تأویل الایات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
13. آلوسی، محمود بن عبدالله، (۱۴۱۵ق)، روح المعانی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
14. ایزوتسو، توشیهیکو، (۱۳۷۸ش)، مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن مجید، تهران: فروزان روز.
15. بهجت‌پور، عبدالکریم، (۱۳۹۰ش)، همگام با وحی، قم: مؤسسه تمهید.
16. بیضاوی، عبدالله بن عمر، (۱۴۲۲ق)،  أنوار التنزیل و أسرار التحویل، بیروت: دارالکتب العلمیه.
17. ثعلبی، احمد بن محمد، (۱۴۲۲ق)،  الکشف والبیان، بغداد: دار إحیاء التراث العربی.
18. جمل، سلیمان بن عمر. (۱۴۲۷ق)، الفتوحات الالهیه بتوضیح تفسیر جلالین، بیروت: دارالکتب العلمیه.
19.جوهری، اسماعیل بن حماد، (۱۴۰۴ق). الصحاح فی اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.
20. حاکم جشمی، محسن بن محمد، (۱۴۴۰ق). التهذیب فی التفسیر، قاهره: دارالکتاب المصری.
21. حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، (۱۳۸۰ش). شواهد التنزیل، بیروت: دارالهدی.
22. حسینی همدانی، محمد، (۱۳۸۰ش)، انوار درخشان در تفسیر قرآن، تهران: لطفی.
23. حوی، سعید، (۱۴۲۴ق)، الأساس فی التفسیر، بیروت: دارالسلام.
24. خطیب، عبدالکریم، (۱۴۲۴ق)، التفسیر القرآنی للقرآن، بغداد: دارالفکر العربی.
25. خفاجی، احمد بن محمد، (۱۴۱۷ق)، عنایة القاضی و کفایة الراضی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
26. رازی، ابوالفتوح، (۱۳۷۱ش). روض الجنان و روح الجنان، مشهد: آستان قدس رضوی.
27. رازی، احمد بن محمد، (۱۴۳۴ق)، ما نزل من القرآن، کربلا: العتبه العباسیه المقدسه.
28. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (۱۴۰۴ق)، المفردات فی غریب القرآن، تهران: دفتر نشر الکتاب.
29. الزحیلی، وهبة بن مصطفی، (۱۴۱۸ق)، التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعة و المنهج، دمشق: دارالفکر المعاصر.
30. زمخشری، محمود بن عمر، (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التأویل، بیروت: دارالکتب العربی.
31. سبزواری، محمد، (۱۴۰۲ق)، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره: دارالتعارف للمطبوعات.
32. سیوطی، عبدالرحمن، (۱۴۱۴ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت:دارالفکر.
33. شنقیطی، محمد امین، (۱۴۳۱ق)، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، دمشق: دار الفضیله.
34. صابونی، محمدعلی، (۱۴۱۲ق)، صفوة التفاسیر، بیروت: دارالفکر.
35. صادقی تهرانی، محمد، (۱۴۳۴ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، تهران: شکرانه.
36. صفار قمی، ابن فروخ، (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات، بیروت: المکتبه الحیدریه.
37. طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۴۰۲ق). المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
38. طبرسی، ابومنصور. (۱۴۰۳ق)، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تهران: نشر المرتضی.
39. طبرسی، فضل بن الحسن، (۱۳۷۲ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: نشر ناصر خسرو.
40. طبری، عمادالدین، (۱۳۸۳ش)، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف: المکتبة الحیدریة.
41. طبری، محمد بن جریر، (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه.
42. طریحی، فخرالدین بن محمد، (۱۳۷۵ق)، مجمع البحرین و ملتقی النیرین، بیروت: دار بیروت.
43. طنطاوی، محمد سید، (۱۹۹۷م)، التفسیر الوسیط، قاهره: نهفته مصر.
44. طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
45. عراقی، نورالدین. (بی‌تا)، القرآن والعقل، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی.
46. عظیمه، صالح. (۱۳۸۰ش). معناشناسی واژگان قرآنی، مشهد: آستان قدس رضوی.
47. فالی، محمد بن صفی‌الدین، (۲۰۱۱م). التقریب فی تفسیر، بیروت: الهیئة العامة لقصور الثقافة.
48. فخر رازی، محمد بن عمر، (۱۴۲۳ق)، تفسیر الفخر الرازی، بیروت: دار الرساله العلمیه.
49. فراهیدی، خلیل بن احمد، (۱۴۰۹ق)، العین، تهران: نشر هجرت.
50. فضل‌الله، سید محمدحسین، (۱۴۱۹ق)، من وحی القرآن، دمشق: دارالملاک.
51. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، (۱۴۱۵ق)، القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیة.
52. فیومی، احمد بن محمد، (۱۴۱۴ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، بیروت: مؤسسه دار الهجرة.
53. قریشی، علی‌اکبر، (۱۳۷۸ش)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
54. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، (۱۴۲۲ق). ینابیع المودة لذی القربی، قاهره: منطقة الاوقاف و الشوون.
55. الکوفی، فرات بن ابراهیم، (۱۴۱۰ق)، تفسیر فرات کوفی، تهران: وزارت الارشاد الاسلامی.
56. مجلسی، محمدباقر، (۱۴۰۳ق)، بحارالانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
57. مدرسی، محمدتقی، (۱۴۱۹ق)، من هدی القرآن، بیروت: دارالمجلسی الحسین.
58. مصطفوی، حسن، (۱۳۶۸ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
59. مصعبی، محمد بن یوسف، (بی‌تا)، هیمیان الزاد الی دارالمعاد، بیروت: وزارت التراث القومی و ثقافة.
60. مکارم شیرازی، ناصر، (۱۳۸۴ش)، الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسة الامام علی بن ابیطالب.
61. نسفی، عبدالله بن احمد، (۱۴۱۹ق)، مدارک التنزیل، بیروت: دارالکلم الطیب.
62. نوری، حسین، (۱۳۶۶ش)، مستدرک وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت.
63. هرری، محمد امین. (بی‌تا)، حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرآن، بیروت: دارطوق.
64. هیثمی، ابن حجر، (۱۳۸۵ق)، الصواعق المحرقه، قاهره: مکتبة القاهره.

Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 09 May 2026