نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم و قرآن و حدیث، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران

چکیده

مسأله فطرت و ماهیت سرشتی انسان، همواره مورد توجه بشر و محل بحث متفکران، از آیین‌ها و ادیان مختلف بوده و هر یک بر اساس مبانی اندیشه خویش به نظریه‌پردازی در مورد آن پرداخته‌اند. در قرآن نیز انسان و شناخت ابعاد وجودی او، از جمله بحث فطرت به عنوان مهمترین سرمایه وجودی و تکوینی انسان، مورد توجه مفسران و اندیشمندان اسلامی قرار گرفته و آراء متنوعی را دامن زده است. تعابیر فَطَر و فاطر بارها در قرآن آمده، ولی واژ‌ۀ فطرت فقط یک بار وارد شده است (روم/۳۰). این واژه در احادیث نیز به تکرار آمده است. کاوش در امر فطرت با توجه به ورود مکرر واژه‌ی‌ فطر و مشتقات آن در منابع اسلامی، پیشینه‌ای به قدمت نزول قرآن و صدور احادیث داشته و مباحث لغوی، تفسیری، حدیثی، اخلاقی و تربیتی، فلسفی و کلامی را دامن زده است. این نوشتار به بررسی تطبیقی دیدگاه امام خمینی و استاد مطهری در این زمینه پرداخته است. هر دو بزرگوار فطرت را اصلی بنیادی دانسته و آن را امری مختص حوزه‌ی انسان و ناظر به چگونگی خاصی در خلقت و آفرینش او معرفی می‌کنند. استاد مطهری نظریه فطرت را در دو حوزه ادراکات و شناخت‌ها از یک سو و گرایشات و تمایلات از سویی دیگر مطرح کرده است و در بُعد ادراکی و شناختی، ادراکات تصوری فطری و قبلی را نفی و در مقابل، ادراکات تصدیقی فطری را اثبات می‌کند. اما امام خمینی فطریات را متمرکز بر گرایش‌ها و تمایلات مطرح کرده است. امام خمینی تمامی توحید، نبوت، انزال کتب، معاد و حتی وجود و اعتقاد به ملائکه و غیب را مشمول فطریات و برخاسته از آن فطرت اصلی دانسته که همان فطرت بر اصل وجود مبدأ و گرایش به کمال مطلق هستی است. در حالی که استاد مطهری، قلمرو فطرت را در ابعاد چندگانه حقیقت‌جویی، فضیلت‌خواهی، پرستش و عشق‌ورزی، خلاقیت و نوآوری و نیز میل به جمال و زیبایی دانسته و بحث را به‌گونه‌ای کلی مطرح نموده و آن را به موارد و مصادیقی همچون انزال کتب، معاد، اعتقاد به ملائکه و غیب تسرّی نداده است  و این تفاوت نگاه موجب استنباط نتایج مختلفی شده است.  

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Comparative analysis of the interpretation of aayeh fetrat in Imam Khomeini's and Ustad Motahari's epithet

نویسنده [English]

  • Keyvan Ehsani

Assistant Professor of Science and Quran and Hadith, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran

چکیده [English]

He issue of human nature and the nature of human nature has always been the focus of human attention and the subject of discussion by thinkers from different rituals and religions, and each of them has theorized about it based on the foundations of their own thought. This article deals with the comparative analysis of the views of Imam Khomeini and Professor Motahari in this field. Both nobles consider nature as the fundamental principle and introduce it as something specific to the field of man and observing a certain way in his creation. Professor Motahari has presented the theory of nature in two areas of perceptions and cognitions on one hand and tendencies and inclinations on the other hand, and in the perceptual and cognitive dimension, he negates natural and previous imaginary perceptions and on the contrary, proves natural affirmative perceptions. But Imam Khomeini has put forward innateness focused on tendencies and inclinations. Imam Khomeini considered all monotheism, prophethood, revelation of books, resurrection and even the existence and belief in angels and the unseen to be included in innateness and arising from that original nature, which is the same innateness as the principle. Existence is the origin and tendency to the absolute perfection of existence. While professor Motahari considered the realm of nature in multiple dimensions of truth-seeking, virtue seeking, worship and love, creativity and innovation, as well as the desire for beauty and presented the discussion in a general way.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Hadith
  • Imam Khomeini
  • Master Motahari
  • Fitrah
  1. - قرآن کریم

    - نهج البلاغه

    1. ابن اثیر جزری، مجد الدین أبوالسعادات مبارک بن محمد، (۱۳۶۷)، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
    2. ابن منظور، محمد بن مکرم، (۱۴۱۴)، لسان‌العرب، بیروت: دار صادر.
    3. اکبریان، رضا و غلامعلی مقدم، (۱۳۹۲)، «ادراک فطری از دیدگاه علامه طباطبایی(ره)»، آموزه‌های فلسفه اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره۱۳، ص۷۹ـ۹۸.
    4. بخاری، أبو عبدالله محمد بن اسماعیل، (۱۴۱۰)، صحیح بخاری، قاهره: وزاره الاوقاف.
    5. جوادی آملی، عبدآلله، (۱۳۷۹)، تفسیر موضوعی قرآن کریم: فطرت در قرآن، قم: اسراء.
    6. جوهری، ابونصر اسماعیل‌ بن حماد، (۱۳۶۸)، صحاح الّلغه؛ تاج اللغّه و صحاح العربیه ،تحقیق: أحمد عبد الغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین.
    7. حرّ عاملی، محمد بن الحسن، (۱۳۶۷)، وسائل الشیعه، قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
    8. داوودی محمد و بهزاد آروانه، (۱۳۹۰)، «تحلیل و بررسی فطرت در آثار استاد شهید مطهری»، مجله معرفت کلامی، سال دوم، شماره اول، ص۱۰۱-۱۲۶.
    9. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (۱۴۱۲)، المفردات فی‌ غریب الفاظ القرآن، دمشق: دارالعلم الدار الشامیه.
    10. زبیدی، محمد بن محمد، (۱۴۱۴)، تاج العروس، بیروت: دار الفکر.
    11. صدوق، ابن بابویه، محمد بن على‏، (1398ق)، التوحید، محقق/ مصحح: حسینى، هاشم،‏ قم: انتشارات جامعه مدرسین.
    12. طباطبایی، محمد حسین، (۱۳۶۴)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج۲، تهران: انتشارات صدرا.
    13. طریحی، فخرالدین، (۱۳۷۵)، مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
    14. عاملى، شیخ حرّ محمد بن حسن، (۱۴۰۹)، وسایل الشیعه، محقق/مصحح: مؤسسة آل البیت (ع)، قم: مؤسسة آل البیت(ع).
    15. قراملکی، احد فرامرز، (۱۳۸۲)، «کارکرد معرفتی نظریه فطرت در اندیشه استاد مطهری»، دو فصلنامه قبسات، سال نهم، شماره۳۰ و ۳۱، ص۱۱۹-۱۳۲.
    16. قرشی، سید علی اکبر، (۱۳۷۱)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب‌ الاسلامیه.
    17. کلینی، محمدبن یعقوب، (۱۴۰۷)، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب‌ الاسلامیه.
    18. مجلسی، محمدباقر، (۱۴۰۳‏)، بحارالانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    19. مطهری، مرتضی، (۱۳۷۲)، فطرت، تهران: انتشارات صدرا.
    20. مطهری، مرتضی، (۱۳۹۰)، مجموعۀ آثار، ج۱۵، فلسفه تاریخ، تهران: انتشارات صدرا.
    21. مطهری، مرتضی، (۱۳۹۰)، مجموعۀ آثار، ج‏3، نبرد حق و باطل، فطرت، توحید، تهران: انتشارات صدرا.
    22. مطهری، مرتضی، (۱۳۹۰)، مجموعۀ آثار، ج۲، انسان و ایمان، تهران: انتشارات صدرا.
    23. مطهری، مرتضی،(۱۳۹۰)، مجموعۀ آثار، ج۱۳، مسئلۀ شناخت، تهران، انتشارات صدرا.
    24. مطهری، مرتضی، (۱۳۸۸)، نقدی بر مارکسیسم، تهران: انتشارات صدرا.
    25. ملکیان، مصطفی، (۱۳۷۹)، تاریخ فلسفه غرب، ج۴، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    26. موسوی خمینی، روح الله، (1383)شرح چهل حدیث، تهران: مؤسّسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ و نشر عروج.
    27. موسوی خمینی، روح الله، (۱۳۸۲)شرح حدیث جنود عقل و جهل، قم: مؤسّسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ هفتم.
    28. موسوی خمینی، روح الله، (۱۳۷۲)، مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، تهران: مؤسّسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    29. میبدی، رشید الدین، (1361)،کشف الاسرار و عدهالابرار، تهران: انتشارات امیرکبیر.