نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

واکاوی تحلیلی و تفسیری الگوهای فروپاشی بنیادین و ساختاری مبارزه با حقیقت در سوره مسد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار ، گروه معارف اسلامی ، الهیات و معارف اسلامی، پیام نور، تهران، ایران
10.22034/iij.2025.2073866.1050
چکیده
سوره مسد، متنی قرآنی موجز و کوبنده، عواقب مبارزه با حقیقت را نه در قالب یک شکست مادی صرف، بلکه در قالب یک فرآیند فروپاشی چندلایه و فراگیر به تصویر می‌کشد. این مقاله که  با اتخاذ رویکردی تحلیلی ، تفسیری و مطالعاتی سامان یافته است.  با استفاده از روش تحلیل ساختاری توالی آیات و انسجام محتوایی سوره مسد، به واکاوی دقیق این سوره می‌پردازد تا الگوهای بنیادین فروپاشی یک دشمن حقیقت را استخراج نماید. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که این سقوط در چهار الگوی متوالی و زنجیره‌ای رخ می‌دهد که نمایانگر فعال شدن مکانیسم‌های انهدام درونی است. این مراتب عبارتند از: ۱. فروپاشی کنش و کنشگر ( تبت یدا ابی لهب و تب) شکست در مواجهه مستقیم و تباهی ذاتی عمل و عامل؛ ۲. فروپاشی سرمایه (بی‌اثر شدن کامل پشتوانه‌های مالی و قدرت مادی)؛ ۳. فروپاشی هویت (تبدیل شدن عامل به نماد ابدی گناه و حامل مجازات یا «حامل آتش»)؛ و نهایتاً ۴. فروپاشی ساختاری و همیاری بنیادین که محوریت آن در تحلیل دقیق آیات ۴ و ۵ نمایان می‌شود. این تحلیل آشکار می‌سازد که شبکه خانواده (اشاره به همسر ابولهب)، به جای اینکه عامل نجات یا حامی باشد، خود تبدیل به عامل تداوم و تثبیت انحراف شده و این مبارزه را از سطح فردی به یک بحران فراگیر ارتقا می‌دهد. در نهایت، سوره مسد الگویی جامع از یک تباهی کامل را ارائه می‌دهد که تمامی ابعاد وجودی فرد و ارتباطات بنیادین او را در بر می‌گیرد و ماهیت این فروپاشی را از یک اتفاق جزئی به یک قانون ساختاری غیرقابل تزلزل تبدیل می‌کند که بر بنیاد سنت قاهر الهی استوار است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analytical and Exegetical Study of the Fundamental and Structural Patterns of Collapse in the Struggle Against Truth in Sūrat al‑Masad

نویسنده English

Valiollah Mahdavifar
Assistant Professor, Islamic Studies, Theology and Islamic Studies, Payam Noor, Tehran, Iran
چکیده English

Sūrat al‑Masad, a brief yet forceful Qur’anic text, portrays the consequences of opposing the truth not merely as a material defeat but as a multilayered and comprehensive process of collapse. This study adopts an analytical and exegetical approach and, through a structural analysis of the sequence of verses and the internal coherence of the sūrah, closely examines Sūrat al‑Masad in order to identify the fundamental patterns underlying the downfall of an enemy of truth. The findings indicate that this collapse unfolds through four successive and interconnected patterns that reflect the activation of internal mechanisms of destruction. The first is the collapse of action and actor—expressed in the verse “Perish the hands of Abū Lahab, and perish he”—which signifies failure in direct confrontation and the intrinsic ruin of both the deed and the doer. The second is the collapse of capital, manifested in the complete ineffectiveness of material wealth and financial support. The third is the collapse of identity, whereby the agent becomes an enduring symbol of sin and a bearer of punishment, described as a “carrier of fire.” The fourth and final stage is structural collapse and the breakdown of fundamental cooperation, most clearly revealed in a close reading of verses four and five. This analysis shows that the family network—represented by the Abū Lahab’s wife—rather than functioning as a source of support or deliverance, becomes itself a force that perpetuates and stabilizes deviation, thereby elevating the struggle from an individual conflict to a broader and systemic crisis. Ultimately, Sūrat al‑Masad presents a comprehensive model of total destruction that encompasses both the existential dimensions of the individual and the foundational networks surrounding him, transforming this collapse from an isolated event into a firm structural law grounded in the overriding divine tradition.

کلیدواژه‌ها English

Sūrat al‑Masad
fundamental collapse
struggle against truth
family‑centered deviation
pattern of downfall
- قرآن کریم
1. ابن اثیر، علی بن محمد، (1385ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.
2. ابن اسحاق)، محمد، (1398ق)، السیر و المغازی، به کوشش سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
3. ابن سعید المغربی، علی بن موسی، بی تا، نشوه الطرب فی تاریخ جاهلیه العربف، عمان: مکتبه الاقصی.
4. ابن عساکر علی بن حسن، (1415ق)، تاریخ مدینه دمشق و ذکر فضلها و تسمیه من حلها من الاماثل او اجتاز بنواحیها من واردیها و اهلها، بیروت: دارافکر.
5. ابن فارس، أحمد بن فارس،1404ق)، معجم مقاییس اللغة – قم: نشر اسماعیلیان.
6. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1417 ق)، البدایه و النهایه، مصر: دارهجر.
7. ابن هشام، عبدالملک، (1375ش)، السیره النبویه ف بیروت: دارالوفاق.
8. آلوسى، محمود بن عبدالله،1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، (16جلد، دار الکتب العلمیة، بیروت: منشورات محمد علی بیضون.
9. بیضاوى، عبدالله بن عمر، (1418ق)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوى)، بیروت:دار إحیاء التراث العربی.
10. ثعلبى، احمد بن محمد، (1422ق)، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
11. جوادی آملی عبدالله، (1395ش)، تسنیم (جلسه صوتی و متنی سوره مسد)، قم: موسسه اسراء.
12. راغب اصفهانى، حسین بن محمد،1412 ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار الشامیة.
13. زمخشرى، محمود بن عمر، (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، بیروت: دار الکتاب العربی .
14. سلطان على‏شاه، سلطان محمد بن حیدر، (1408ق )، بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
15. شاه‏عبدالعظیمى، (1363ش)، حسین، تفسیر اثنى عشرى، تهران: میقات .
16. شریف الرضی، محمد بن حسین، (1414ق)، نهج البلاغة (للصبحی صالح) قم.
17. صادقى تهرانى، محمد، (1406ق)،  الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم: فرهنگ اسلامى.
18. طالقانى، محمود، (1362ش)، پرتوى از قرآن، تهران: شرکت سهامى انتشار.
19. طباطبایى، محمدحسین،(1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
20. طبرسى، فضل بن حسن، (1412ق)، تفسیر جوامع الجامع، 4جلد، حوزه علمیه قم، قم: مرکز مدیریت.
21. طبرسى، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو .
22. طبری محمد بن جریر، (1329ق)، تاریخ الرسل و الامم و الملوک، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
23. فراهیدى، خلیل بن أحمد، (1409ق)، کتاب العین – قم.
24. قرائتى، محسن، (1388ش)، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن.
25. قرشى بنابى، على‏اکبر، (1375ش)، تفسیر احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت.
26. قرشى بنابى، على‏اکبر، (1371ش)، قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الإسلامیة .
27. مدرسى، محمدتقى، (1419ق)، من هدى القرآن، تهران: دار محبی الحسین .
28. مغنیه، محمدجواد، (1424ق)، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتاب الإسلامی.
29. مغنیه، محمدجواد، (1425ق)، التفسیر المبین، قم: دار الکتاب الإسلامی.
30. مکارم شیرازى، ناصر، (1371ش)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة .
31. واقدی محمد بن سعد، (1993م)، الطبقات الکبری، طائف: مکتبه الصدیق.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 اردیبهشت 1405