نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

بررسی تطبیقی تحریف ناپذیری قرآن از دیدگاه علامه حسن‌زاده و آیت الله معرفت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی علامه عسکری، قم، ایران
10.22034/iij.2026.2077847.1057
چکیده
مسئله «تحریف‌ناپذیری قرآن» یکی از مباحث ریشه‌دار در متون دینی است که اندیشمندان قرآن‌پژوه، بر اساس مبانی و روش‌های تفسیری خود، به آن پرداخته‌اند. این مقاله با جستجو در منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی – تحلیلی به صورت تطبیقی، دیدگاه علامه حسن‌زاده آملی و آیت‌الله معرفت را در باب تحریف قرآن بررسی می‌کند.
این پژوهش با بررسی دیدگاه هر دو اندیشه‌مند، به این نتیجه می‌رسد که هر دو عالم، قائل به عدم تحریف کلام خداوند هستند و برای تبیین چگونگی حفظ و صیانت قرآن از شبهه تحریف، آثاری را نگاشته‌اند. با این حال، تفاوت‌هایی در آراء این دو اندیشمند مشاهده می‌شود، هرچند در اصل مطلب اختلافی ندارند.
علامه حسن‌زاده، در تبیین عدم تحریف، به کیفیت جمع‌آوری قرآن در زمان رسول اکرم (ص) اشاره کرده و معتقد است که ترتیب آیات و سور «توقیفی» بوده و به دستور پیامبر (ص) انجام شده است. وی این امر را نشانه‌ای بر عدم وقوع تحریف می‌داند. همچنین، اختلاف قرائاتی که پس از رحلت پیامبر (ص) پدید آمد را دال بر تحریف ندانسته و قرائات هفتگانه را جز در موارد شاذ، پذیرفتنی می‌شمارد.
در مقابل، آیت‌الله معرفت، با وجود اینکه جمع‌آوری قرآن را پس از رحلت پیامبر (ص) می‌داند، اما به توقیفی بودن ترتیب آیات رأی داده و معتقد است ترتیب سور با اجتهاد صحابه صورت گرفته است. ایشان تنها قرائت متداول میان مردم (قرائت عاصم به روایت حفص) را متواتر دانسته و تواتر قرائات دیگر را رد می‌کند. بدین ترتیب، ایشان تواتر قرائت عاصم را یکی از دلایل ابطال شبهه تحریف قرآن برمی‌شمارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Qur’an’s Preservation from the Perspectives of ʿAllāmah Ḥasan‑zādeh Āmolī and Āyatollāh Maʿrifat

نویسنده English

Ensieh Sadat Dorri
PhD Student, Quranic and Hadith Sciences, Allameh Askari International University, Qom, Iran
چکیده English

The question of the Qur’an’s incorruptibility (taḥrīf‑napadhīrī) constitutes one of the longstanding discussions in Islamic scholarship, and Qur’anic scholars have addressed it based on their respective interpretive principles and methodological foundations. This article examines, through a descriptive–analytical and comparative approach based on library research, the views of ʿAllāmah Ḥasan‑zādeh Āmolī and Āyatollāh Maʿrifat regarding the alleged distortion of the Qur’an. The findings indicate that both scholars firmly affirm the absence of any distortion in the divine text and have authored works aimed at explaining the preservation of the Qur’an and responding to doubts concerning its alteration. Despite this shared position on the fundamental principle, certain differences appear in their detailed arguments. ʿAllāmah Ḥasan‑zādeh, in explaining the absence of distortion, refers to the process of the Qur’an’s compilation during the lifetime of the Prophet Muḥammad (PBUH) and maintains that the arrangement of both verses and sūrahs is tawqīfī—that is, divinely determined and carried out under the Prophet’s instruction—which he regards as evidence for the impossibility of distortion. He also maintains that the variations in recitation that emerged after the Prophet’s passing do not indicate distortion and considers the seven canonical readings acceptable except in rare anomalous cases. In contrast, Āyatollāh Maʿrifat holds that the compilation of the Qur’an took place after the Prophet’s demise; however, he likewise regards the arrangement of verses as tawqīfī, while maintaining that the arrangement of sūrahs resulted from the ijtihād of the Companions. Moreover, he considers only the widely transmitted recitation among Muslims—namely the recitation of ʿĀṣim as transmitted by Ḥafṣ—to be mutawātir, rejecting the mutawātir status of other readings. Accordingly, he regards the mutawātir transmission of this recitation as one of the key arguments for refuting claims of distortion in the Qur’an.

کلیدواژه‌ها English

Allāmeh Ḥasan-zādeh, Ayatollah Maʿrifat, *Taḥrīf* (Distortion), Arrangement of Verses and Chapters, Qur&rsquo
anic Readings (Qirā&rsquo
āt)
1. ابن ندیم، محمد بن اسحاق، (1416قالفهرست، ضبط و شرح دکتر علی طویل، یوسف، بیروت: دار الکتب العلمیه.
2. ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414قلسان العرب، بیروت، دارصادر.
3. ابن قتیبه، (1393قتاویل مشکل القرآن، قاهره: دارالتراث.
4. ابن جزری، (1350قمنجدالمقرئین، قاهره: مطبعه الوطنیه الاسلامیه.
5. -----------------، (1420ق)، بیروت: دار الکتب العلمیه.
6. استادی، کاظم، (بی‌تاکتابشناسی عدم تحریف قرآن، تهران: سازمان حج و زیارت.
7. بیضاوی، عبدالله بن عمر، (1418قأنوار التنزیل و أسرار التأویل‏، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
8. حسن‌زاده آملی، حسن، (1371شفصل الخطاب فی عدم تحریف کتاب رب الارباب، ترجمه محمدی شاهرودی، عبدالعلی، (قرآن هرگز تحریف نشده)، قم: انتشارات قیام.
9. خویی، (1394ق)، البیان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات علمیه.
10. زرکشی، بدر الدین، (1415ق)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق مرعشی، یوسف و دیگران، بیروت: دار المعرفه.
11. زمخشری، محمود بن عمر، (1407قالکشاف فی حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.
12. سبحانی، جعفر، (1355ش)، تهذیب الاصول، تقریرات درس امام خمینی، قم: چاپ مهر.
13. سجستانی، سلیمان، (1936ممصاحف، مصر: مکتبه رحمانیه.
14. سیوطی، جلال الدین بن عبد الرحمن، (1389ش)، الاتقان فی علوم القرآن، مترجم حائری قزوینی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
15. ------------------------، (بی‌تا)، تدریب الراوی، تحقیق: عبدالوهاب عبد الطیف، ریاض: مکتبه الریاض الحدیثیه.
16. صفار، محمدبن حسن، (1404قبصائرالدرجات، تحقیق: کوچه باغى، محسن بن عباسعلى، ‏ قم: مکتبه آیه الله المرعشی النجفی.
17. صمدی آملی، (1394)، تقریرات و جلسات، آمل: حسینیه علامه.
18. طباطبائی، محمدحسین، (1417قالمیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
19. ---------------، (1353ش)، قرآن در اسلام، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
20. عز الدین، ابن اثیر، (1399ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر.
21. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1408ق)، العین، بیروت: نشر اعلمی.
22. فخاری، سعید، (1389شمحکم و متشابه، نسخ و قرائات از دیدگاه آیت الله معرفت، تهران: هستی نما.
23. فضل بن حسن، طبرسی، (1360ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مترجمان، تحقیق ستوده، رضا، تهران: انتشارات فراهانی.
24. کاشانی، ملا فتح الله، (1336ش)، منهج الصادقین، تهران: کتابفروشی محمد حسن علمی.
25. کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، اصول کافی، تحقیق غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
26. محمد عبد العظیم، زرقانی، (1427ق)، مناهل العرفان، مصر: دار السلام.
27. مجاهد، سید محمد، (بی‌تا)، مفاتیح الاصول، قم: موسسه آل البیت.
28.         مجد الدین، ابن اثیر، (1367ش)، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق طناحی، محمود محمد، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
29. مسعودی، عبد الهادی، (1388شوفادار مرادی، محمد، تحفه الاولیاء، ترجمه اصول کافی، قم: دار الحدیث.
30. معرفت، محمد هادی، (1390شعلوم قرآنی، قم: موسسه فرهنگی تمهید.
31. -------------، (1412ق)، التمهید فی علوم القرآن، قم: موسسه نشر اسلامی جامعه مدرسین قم.
32. -------------، (1371ش)، آموزش علوم قرآنی، ترجمه وکیلی، ابو محمد، بی‌جا: سازمان تبلیغات اسلامی.
33. موسوی همدانی، سید محمد باقر، (1374شترجمه المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
34. نصیری، علی، (1388شتحریف ناپذیری قرآن ترجمه (صیانه القرآن من التحریف)، قم: موسسه فرهنگی تمهید.
35. نوری، حسین بن محمدتقی، (بی‌تا)، فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الارباب، قم: چاپ سنگی کتابخانه آیت الله حائری مدرسه فیضیه، شماره ثبت 9123.
36. هلالی، سلیم بن قیس، (بی‌تا)، سقیفه، قم: دارالکتب الاسلامیه.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 19 اردیبهشت 1405