نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

مطالعه تطبیقی روایات مربوط به واژۀ «نعجه» در داستان آزمون حضرت داوود(ع) بر اساس آیه 24 سورۀ "ص"

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
10.22034/iij.2026.2078662.1063
چکیده
در آموزه‌های اسلامی، اعم از قرآن کریم و روایات ائمۀ معصومین(ع)، انبیای الهی از ارتکاب گناه مصون و برخوردار از مقام عصمت دانسته می‌شوند. با این حال، نگاه ابتدایی به برخی آیات قرآن ممکن است برداشتی متفاوت را القا کند. از جمله در آیات 17 تا 24 سورۀ "ص" که در آن‌ها به استغفار و توبۀ حضرت داوود(ع) اشاره شده است و در نگاه نخست می‌تواند با باور به عصمت انبیا ناسازگار به نظر برسد. در بررسی روایات تفسیری شیعه و اهل سنت دربارۀ این آیات، دیدگاه‌ها و تفسیرهای گوناگونی مطرح شده است. این پژوهش می‌کوشد با هدف تبیین و اثبات عصمت حضرت داوود(ع)، به بررسی تطبیقی روایات تفسیری دربارۀ واژۀ «نعجه» در آیۀ 24 سورۀ صاد بپردازد و چگونگی جمع میان اصل عصمت آن حضرت و برداشت‌های مربوط به خطای ایشان را روشن سازد. بدین منظور، روایات تفسیری موجود در منابع اهل سنت، از جمله تفسیر مقاتل بن سلیمان، جامع‌البیان طبری و الدرّ المنثور سیوطی، و نیز تفاسیر شیعه مانند تفسیر قمی، نورالثقلین، البرهان، صافی و المیزان بررسی شده است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که برداشت برخی مفسران از واژۀ «نعجه» به معنای «زن»، زمینه‌ساز شکل‌گیری تفاسیر متأثر از روایات اسرائیلی و نقل‌های برگرفته از تورات درباره این آیه شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Traditions Concerning the Term Naʿjah in the Account of the Divine Trial of Prophet David (peace be upon him) in Qurʾān 38:24

نویسنده English

Leila Babaei
PhD Candidate, Department of Qurʾān and Ḥadīth Sciences, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده English

Islamic doctrine, as articulated in the Qurʾān and the traditions of the Infallible Imams (peace be upon them), affirms that divine prophets are divinely preserved from sin and endowed with the attribute of ʿiṣmah (infallibility). A superficial reading of certain Qurʾānic passages, however, appears to challenge this principle. Notably, Qurʾān 38:17–24 references the repentance and seeking of forgiveness by Prophet David (peace be upon him), which at first glance seems incompatible with prophetic infallibility. This study undertakes a comparative analysis of Shiʿi and Sunni exegetical traditions concerning the term naʿjah in verse 24 of Sūrah Ṣād, seeking to reconcile the doctrine of prophetic infallibility with the apparent narrative of error. Drawing upon Sunni sources—Maqātil ibn Sulaymān, Jāmiʿ al-Bayān (al-Ṭabarī), and Al-Durr al-Manthūr (al-Suyūṭī)—as well as Shiʿi tafsīrs such as Al-Qummī, Nūr al-Thaqalayn, Al-Burhān, Al-Ṣāfī, and Al-Mīzān, the analysis reveals that certain interpreters’ rendering of naʿjah as “woman” has given rise to interpretations influenced by Isrāʾīliyyāt (Judaic traditions) and passages derived from the Torah. While this study does not claim to resolve all scholarly doubts on this matter, it represents a systematic effort to clarify certain ambiguities surrounding this verse. Given the nature of the research, the study relies on existing library sources, documentary evidence, and textual analysis as necessary for the investigation.

کلیدواژه‌ها English

Prophet David (PBUH)
Naʿjah
Infallibility of the Prophets
Divine Trial
Exegetical Traditions
Isrāʾīliyyāt
- قرآن مجید
1. ابن بابویه، محمد بن علی، (1404ق)، عیون اخبار الرضا (ع)، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
2. ابن بابویه، محمد بن علی، 1376()، امالی، مترجم: محمدباقر کمره ای، تهران، کتابچی.
3. ابن فارس، احمد، (1404ق)، معجم مقائیس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
4. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
5. ابن منظور، محمد بن مکرم، (بی‌تا)،  لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعیه و النشر و التوزیع.
6. بحرانی، هاشم بن سلیمان، (1415ق)، تفسیر البرهان، قم، موسسه البعثه، مرکز الطباعیه و النشر.
7. تهرانی، محمد امین، قیومی، محمدباقر، (1398)، بررسی صفات اخلاقی حضرت داوود (ع) در قرآن و عهدین، شماره 12.
8. حویزی، عبد علی بن جمعه، (1415ق)، تفسیر نورالثقلین، اسماعیلیان، قم.
9. خویی، سید ابوالقاسم، (1410ق)، معجم رجال الحدیث، قم، مرکز نشر آثار شیعه.
10. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالشامیه.
11. زبیدی، محمد بن محمد، (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر.
12. سیوطی، عبدالرحمن ابن ابی بکر، (1404ق)، الدر المنثور فی تفسیر بالمأثور، قم، مکتبه آیت الله المرعشی النجفی.
13. شبستری، عبدالحسین، (1379)، اعلام القرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
14. طباطبایی، سید محمد حسین، (1378)، تفسیر المیزان، دارالکتب الاسلامیه.
15. طبرسی، احمد بن علی، (بی‌تا)،  الاحتجاج علی اهل اللجاج، مرتضوی، تهران.
16. طبرسی، فضل بن حسن، (1338)، مجمع البیان، تهران، مکتبه العلمیه.
17. طبری، محمد بن جریر بن یزید، (1412ق)، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه.
18. طریحی، فخرالدین، (1414ق)، مَجمعُ الْبَحْرَیْن و مَطلَعُ النَّیِّرَیْن، محقق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، نشر بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
19. فخر رازی، محمد بن عمر، (1420ق)، تفسیر کبیر، قم.
20. فراهیدی، خلیل بن احمد آل عصفور، (1409ق)، کتاب العین، قم، موسسه دارالهجره.
21. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، (1373)، الصافی فی تفسیر القرآن، تهران، مکتبه الصدر.
22. قرشی بنایی، علی اکبر، (1412ق)، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
23. قرشی مخزومی، مجاهد بن جبر، (بی‌تا)، تفسیر مجاهد، قاهره، دارالفکر الاسلامی الحدیثه.
24. قمی، علی بن ابراهیم، (1404ق)، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب.
25. مجلسی، محمد باقربن محمد تقی، (1315ق)، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار علیهم السلام،  بیروت، دارالکتب الاسلامیه.
26. مصطفی، ابراهیم؛ نجار، محمدعلی؛ زیات، احمدحسن؛ عبدالقادر، حامد؛ (1429ق)، المعجم الوسیط، تهران، موسسه الصادق (ع).
27. مقاتل بن سلیمان، (1423ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
28. مکارم شیرزای، ناصر و دیگران، (1380)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
29. مهنّا، عبدالله علی، (1413ق)، لسان اللسان: تهذیب لسان العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
30. نقی پور، ولی الله؛ حاصلی ایرانشاهی، رحیم؛ (1398)، بررسی علت استغفار حضرت داوود (ع)، پژوهش طالعات  قرآن و حدیث، شماره 2.
31. هراتی، محمدجواد؛ مودب، سید رضا؛ (1391)، بررسی تطبیقی روش های تفسیری فریقین در سازگاری عصمت حضرت داوود (ع) و خطای او، فصلنامه مطالعات تفسیری، شماره 9.