نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

تحلیل ابعاد و شاخصه‌های قیّومیت در خانواده بر اساس آیه ۳۴ سوره نساء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشجوی سطح چهارم حوزه علمیه اراک، اراک، ایران
10.22034/iij.2026.2079238.1066
چکیده
مدیریت و سرپرستی خانواده یکی از مباحث بنیادین در آموزه‌های اسلامی است که در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است. آیه ۳۴ سوره نساء، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع قرآنی در این زمینه، به مسئله قیّومیت مرد بر خانواده پرداخته و چارچوب کلی آن را تبیین نموده است. از سوی دیگر، احادیث و سایر آیات مرتبط، ویژگی‌ها و شاخصه‌های قیّومیت مطلوب را روشن ساخته‌اند. با توجه به اهمیت این موضوع و چالش‌هایی که در تفسیر و اجرای آن در جوامع معاصر وجود دارد، این پژوهش به بررسی شاخصه‌های قیّومیت مطلوب از منظر قرآن و حدیث با محوریت آیه مذکور می‌پردازد. پرسش اصلی این تحقیق آن است که قیّومیت مطلوب در خانواده از دیدگاه آیات و روایات چه ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی دارد و چگونه می‌توان از استبداد و ظلم در اجرای آن جلوگیری کرد؟ هدف از این پژوهش، تبیین چارچوب‌های قرآنی و روایی قیّومیت مطلوب و ارائه معیارهایی برای اجرای صحیح آن در راستای تأمین عدالت، محبت و استحکام بنیان خانواده است. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قیّومیت در خانواده نه یک حق مطلق، بلکه یک مسئولیت است که در چارچوب اصول اسلامی معنا می‌یابد. مهم‌ترین شاخصه‌های قیّومیت مطلوب شامل رعایت حدود و الزامات دینی، پرهیز از استبداد و ظلم، تأکید بر عدالت، برقراری روابط عاطفی بر پایه مودت و رحمت، و پایبندی به رفتار شایسته و معروف است. همچنین، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که حاکمیت اخلاق در اجرای قیّومیت، سبب تعالی و استحکام روابط زوجین شده و از انحرافات و چالش‌های احتمالی جلوگیری می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Dimensions and Indicators of Qiwāmah (Guardianship) in the Family Based on Verse 34 of Sūrat al-Nisāʾ

نویسندگان English

Mansoreh Gholami
Maliheh Vakili
Level Four Student, Ḥawzah ʿIlmīyah (Seminary), Ḥawzah ʿIlmīyah Khāharān, Arak, Iran
چکیده English

Verse 34 of Sūrat al-Nisāʾ, recognized as one of the most important Qurʾānic sources on qiwāmah (guardianship) within the family, addresses the issue of male authority over the family and delineates its general framework. Complementary verses and ḥadīth further clarify the characteristics and indicators of a desirable form of qiwāmah. Given the significance of this issue and the challenges that arise in its interpretation and implementation in contemporary societies, the present study examines the indicators of ideal qiwāmah from the perspective of the Qurʾān and the ḥadīth, with special focus on the aforementioned verse. The principal research question asks: What features and indicators define an ideal form of qiwāmah within the Qurʾānic and ḥadīthic corpus, and how can the exercise of qiwāmah be prevented from becoming despotic or oppressive? The aim of the study is to elucidate the Qurʾānic and ḥadīthic frameworks of desirable qiwāmah and to propose criteria for its correct implementation to secure justice, affection, and the stability of the family institution. This research employs a descriptive-analytical methodology and relies on documentary and library sources. The findings indicate that qiwāmah within the family is not an absolute right but rather a responsibility that acquires meaning within the principles of Islam. The principal indicators of desirable qiwāmah include adherence to religious limits and obligations, avoidance of despotism and injustice, emphasis on justice, the establishment of emotional relationships founded on mawaddah (affection) and raḥmah (mercy), and commitment to upright and socially recognized conduct (al-maʿrūf). The results further demonstrate that the primacy of ethics in the exercise of qiwāmah contributes to the elevation and strengthening of spousal relations and serves to prevent potential deviations and challenges.

کلیدواژه‌ها English

Qiwāmah (Guardianship)
Qurʾān 4:34
Family Management
Mawaddah (Affection) and Raḥmah (Mercy)
Indicators of Ideal Qiwāmah
- قرآن کریم
                                                                             
1. آلوسی، محمود بن عبدالله، (1415ق)، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
2. ابن اثیر، مجدالدین ابوالسعادات المبارک بن محمد، (1399ق)، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، بیروت، المکتبة العلمیة.
3. ابن کثیر، اسماعیل، (1410ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیة.
4. ابن منظور، محمد بن مکرم، (بی‌تا)، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
5. بحرانی، یوسف بن احمد، (1409ق)، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، بیروت، دارالکتبی.
6. بخاری، محمد، (1410ق)، صحیح بخاری، بیروت، بلاغ مبین.
7. بلاغی نجفی، محمدجواد، (بی‌تا)، آلاء الرحمن، قم، مکتبة الوجدانی.
8. حر عاملی، محمدحسن، (1372ش)، وسائل الشیعه، قم، اسلامیه.
9. حلّی، جمال‌الدین احمد، (1407ق)، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
10. حلی، جعفر بن حسن، (1408ق)، شرایع الاسلام، قم، اسماعیلیان.
11. خمینی، روح‌الله، (1379ش)، تحریر الوسیله، تهران، نشر آثار امام.
12. خویی، سیّدابوالقاسم، (1372ش)، منهاج الصالحین، قم، مدینه.
13. راغب اصفهانی، محمدحسین، (1362ش)، المفردات فی الالفاظ القرآن، تهران، کتابفروشی مرتضوی.
14. زبیدی، محمد مرتضی، (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالمکتبه الحیاه.
‏ 15. زحیلى، وهبة، (۱۴۲۰ق)، المسلمة فى العالم المعاصر، دمشق، دارالفکر.
16. زیدان، عبدالکریم، (1415ق)، المفصل فی احکام المرأة و البیت المسلم فی الشریعة الاسلامیة، بیروت، مؤسسة الرسالة.
17. سبزواری، محمدباقر، (1423ق)، کفایة الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
18. سیوطی، جلال‌الدین، (1414ق)، الدر المنثور، بیروت، دارالفکر.
19. شرتونی، سعید، (1382ش)، اقرب الموارد، تهران، نون و القلم.
20. طباطبایی، سیّدمحمّدحسین، (1414ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات.
21. طبرسی، فضل بن حسن، (1420ق)، مجمع البیان، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
22. طریحی، فخرالدین، (1367ش)، مجمع البحرین، قم، مکتب النرش الثقافة الاسلامیة.
23. غزالی، محمد، (۱۴۲۰ق)، فقه السیرة، قاهره: دارالشروق.
24. فخر رازی، محمد بن عمر، (1388ش)، التفسیر الکبیر، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
25. فضل‌الله، محمدحسین، (1411ق)، من وحی القرآن، بیروت، دارالزهراء.
26. فیض کاشانی، ملا محسن، (1372ش)، تفسیر صافی، تهران، اندیشه اسلامی.
27. قاسمی، جمال‌الدین، (1412ق)، محاسن التأویل، بیروت، دارالکتب.
28. کار، مهرانگیز، (1377ش)، ماهنامه زنان، شماره 44، تیر.
29. کلینی، محمد بن یعقوب، (1414ق)، فروع الکافی، بیروت، دارالکتب الإسلامیة.
30. مجلسی، محمدباقر، (1420ق)، بحارالأنوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
31. مطهری، مرتضی، (1399ش)، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات صدرا.
32. مغنیه، محمدجواد، (1414ق)، فقه امام صادق، قم، دارالهجرة.
33. مکارم شیرازى، ناصر(1371)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
34. نجفی، محمدحسن، (1981م)، جواهر الکلام، تصحیح محمد قوچانی، بیروت.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 19 اردیبهشت 1405