نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

تحلیل چرایی پرهیز علامه طباطبایی در تفسیر آیات علمی از رهیافت استخدام علوم

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
هنگامه آراسپ 1
علی غضنفری 2
1 دانشجوی دکترا، علوم و قرآن و حدیث، مرکز تخصصی علوم اسلامی کوثر تهران، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه علوم قرآن و معارف اسلامی تهران، تهران، ایران
10.22034/iij.2026.2061747.1060
چکیده
استقبال گسترده از تفسیرعلمی قرآن در قرون اخیر از سوی گروههای مختلفِ علمی، موجب شکل‌گیری آن در سه مرحله تاریخی (سه رویکرد استخراج، تطبیق و استخدام) شده است. دغدغة گروه نخست، بیرون کشیدن علوم از آیات قرآن بود. گروه دوم، تفسیرعلمی را تحلیل و تطبیقِ نظریه‌های علمی قرآن دانستند. پژواک آن دو روش، رعایت اعتدال و رویکرد سوم تفسیر بود. بی‌شک یکی دانستن این سه رویکرد، عامل عدم پذیرش تفسیرعلمی قرآن بین اندیشمندان اسلامی شد و برخی چون علامه طباطبائی ظاهرا به مخالفت با آن پرداختند. مقالۀ حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد قرآنی برآنست دیدگاه علامه طباطبایی در مورد تفسیرعلمی و علت بیان دوگانه ایشان را در تفسیرآیات علمی دریابد. علامه در برخی موارد مخالفت خود را بطور صریح با بیان دلائل و شرایطی از تفسیرعلمی قرآن بیان داشته ولی موافقت خود را در تایید هیچکدام از انواع تفسیرعلمی مشخصاً بیان نداشته است. وی در بسیاری از موارد در کنار تفسیر آیات علمی قرآن تائید نظریۀ دانشمندان را نیز بیان داشته و نظریۀ خود را استحکام بخشیده است و در برخی از موارد تفسیری راکه مخالف با کشفیات قطعی دانشمندان بوده باطل دانسته و به مفسران، این عدم مخالفت را گوشزد نموده است. به نظر می‌رسد علامه را نمی‌توان جزء هیچکدام از گروه‌های علمی مذکور (مخالف، موافق، اعتدال) از طرف اندیشمندان دانست.
کلیدواژه‌ها
تفسیرآیات علمی
علامه طباطبایی
استخدام علوم در تفسیر المیزان

عنوان مقاله English

Allāmah Ṭabāṭabāʾī’s Rationale for Avoiding the “Employment of the Sciences” Approach in Interpreting Scientific Verses

نویسندگان English

Hengameh Arasp 1
Ali Ghazanfari 2
1 PhD Candidate in Qur’an and Hadith Sciences, Kowsar Specialized Center for Islamic Sciences, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, University of Quran and Islamic Sciences, Tehran, Iran
چکیده English

The wide reception of “scientific interpretation” of the Qur’an in recent centuries among various scholarly circles gave rise to three historical approaches typically described as extraction, application, and employment. The first sought to extract the sciences from Qur’anic verses; the second treated scientific interpretation as analyzing and applying scientific theories to the Qur’an; and in reaction to the excesses of both, a third, more moderate approach—variously labeled interpretation proper—emerged. Conflating these three approaches into a single phenomenon has undoubtedly contributed to the rejection of scientific interpretation among Muslim scholars and has led some—apparently including Allāmah Ṭabāṭabāʾī—to oppose it. This article, using a descriptive‑analytical method with a Qur’an‑centered approach, examines Ṭabāṭabāʾī’s view of scientific interpretation and explains the apparent duality in his treatment of “scientific verses.” In some passages, he explicitly states objections by articulating conditions and constraints for scientific interpretation, yet he does not affirm any one type of scientific interpretation in categorical terms. In many cases, alongside interpreting verses with scientific import, he cites and supports contemporary scientific theories in ways that bolster his own exegetical position. Conversely, he deems interpretations that contradict firmly established scientific findings to be invalid and admonishes exegetes to avoid such conflicts. The evidence thus suggests that Ṭabāṭabāʾī cannot be neatly classified by later scholars as simply an opponent, a proponent, or a moderate advocate of scientific interpretation.

کلیدواژه‌ها English

Scientific interpretation of the Qur&rsquo
an
Allāmah Ṭabāṭabāʾī
employment of the sciences
interpretive method of al‑Mīzān
- قرآن کریم
- نهج البلاغه ترجمه علی نقی فیض الاسلام
1. ابراهیم انیس ودیگران، (1392)، فرهنگ المعجم الوسیط، مترجم محمد بندرریگی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات اسلامی.
2. ابن‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، چاپ سوم، ریاض، مکتبة نزار مصطفى الباز.
3. اخلاقی، فریده (1379ش) «گزارش یک مورد نادر حاملگی خارج از رحم»، مجله زنان مامایی و نازایی ایران، دوره 3 ش4
4. آقامحمدشیرازی، زهرا. (1387)، «جنین‌شناسی». ماهنامه بشارت، مهر پیاپی 67
5. بحرانی، سیدهاشم‌بن‌سلیمان، (1415ق)، البرهان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: بنیاد بعثت واحد تحقیقات اسلامی، چاپ اول، قم، موسسه البعثة.
6. بخاری قنّوجی. أبو الطیب محمد صدیق خان بن حسن بن علی ابن لطف الله الحسینی، (1423ق)، أبجد العلوم، چاپ اول، دار ابن حزم.
7. برازش, علی رضا، (1394ش) تفسیراهل بیت (ع)، چاپ اول، تهران، انتشارات امیرکبیر.
8. جوادی آملی، عبدالله، (1378) شریعت در آئینه معرفت، مرکز نشراسراء.
9. جوهرى، اسماعیل بن حماد، (1410ق) الصحاح، تاج اللغة وصحاح العربیة، چاپ اول، بیروت، لبنان، دار العلم للملایین .
10. حویزی، عبدالعلی‌بن‌جمعه، (1415ق)، نورالثقلین، قم، اسماعیلیان.
11. دفتر هم اندیشی استادان (1398)، «نقدعلمی مشروبات الکلی، مضرات مصرف مشروبات الکلی» زمستان، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
12. الذهبی، محمد السید حسین، (بی تا) التفسیر والمفسرون، مصر، القاهرة، مکتبة وهبة .
13. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، (1412ق) مفردات الفاظ القرآن، تحقیق، داوودی صفوان عدنان، چاپ اول، بیروت، دارالشامیة.
14. رستمی هرانی، علی رضا، مهدوی یگانه، محمدرضامهدوی، (1395) «نسبت دست آوردهای علمی با آموزه های قرآن از منظر علامه طباطبایی»، قرآن و علم، شماره 140.
15. رضایى اصفهانى، محمدعلى، (1375) درآمدى بر تفسیرعلمى قرآن کریم، چاپ اول، اسوه.
16. رضایی اصفهانی، محمدعلی، (2) منطق تفسیرقرآن، روشها وگرایشهای تفسیری قرآن. مرکز جهانی علوم اسلامی. قم.ش1385.
17. رومی، فهد‌بن‌عبد‌الرحمن‌بن‌سلیمان، (1407ق)، اتجاهات التفسیر فی القرن الرابع عشر، چاپ اول، سعودی، موسسه الرساله.
18. ساروخانی، باقر، (1393) روش‌های تحقیق درعلوم اجتماعی.چاپ 18، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
19. سیوطی، جلال الدین، (1416ق)، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: سعید المندوب، چاپ اول، لبنان، دارالفکر.
20. طالقانى، محمود، (1362) پرتوى از قرآن، چاپ چهارم، تهران، شرکت سهامى انتشار.
21. طباطبائى، سید محمد حسین، (1390ق) ‏ المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، قم، مؤسسه علمی للمطبوعات.
22. طباطبایی، محمدحسین، (1374) المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ناشردفترانتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم، چاپ پنجم، 1374
23. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، مقدمه: جواد بلاغی، چاپ سوم، تهران، ناصرخسرو.
24. العسکری (ع)، حسن بن علی، (1409) التفسیر المنسوب إلی امام الحسن بن العسکری، محقق مدرسه امام مهدی، چاپ اول، قم، موسسه الامام المهدی عج.
25. العک، خالد عبدالرحمن، (1406ق) اصول التفسیروقواعده، چاپ دوم، بیروت، دارالنفائس.
26. غضنفری، علی، (1400) اصول مبانی و مناهج وشیوه های تفسیرقرآن کریم، قم، ناشرنویسنده.
27. فخرالدین الرازی، ابوعبدالله محمدبن عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
28. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، (بی تا)، قم، ناشرهجرت.
29. فیروزآبادی، مجدالدین محمدبن یعقوب، (1426ق)، قاموس المحیط، بیروت، ناشرموسسة الرسالة.
30. قرطبی، محمدبن احمد، (1364)، جامع الاحکام القرآن، چاپ اول، تهران، ناصرخسرو.
31. قمى، على‌بن‌ابراهیم، (1404ق)، تفسیر القمی، چاپ سوم، قم، دار الکتاب.
32. لطفی، امیرعلی، (1388) «تفسیرعلمی از دیدگاه علامه طباطبایی».پژوهشنامه علوم ومعارف قرآن سال اول شماره3
33. مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی، (1403ق)، بحارالانوار، چاپ دوم، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
34. مسترحمی، سیدعیسی، (1397)، تفسیر آیات نجومی باتاکیدبرپاسخ به شبهات، چاپ اول، قم، دفتر نشر معارف.
35. مسترحمی، سید عیسی، (1387)، قرآن وکیهان شناسی، چاپ اول، قم. پژوهش های تفسیر و علوم قرآن.
36. مصباح یزدی، محمد تقی، (1378)، آموزش فلسفه، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل.
37. مصطفوی میرزاحسن، (1375)، تحقیق فی الکلمات القرآن، تهران، ناشروزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
38. معرفت، محمدهادى، (1418ق)، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، چاپ اول، مشهد، الجامعة الرضویة للعلوم الإسلامیة.
39. معین، محمد، (1381ش)، فرهنگ معین، گردآورنده : عزیزالله علیزاده، چاپ چهارم، تهران، أدنا.
40. مکارم شیرازى، ناصر (1385)، قرآن وآخرین پیامبر؛ «تجزیه وتحلیل مستدل و گسترده‌اى درباره عظمت و اعجاز قرآن از دریچه هاى گوناگون»، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
41. نفیسی، شادی، (1397)، جریان شناسی تفسیرعلمی، چاپ اول، قم، سبحان.
نوآوری های تفسیری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 20 اردیبهشت 1405