نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

جایگاه تفسیر علمی در تفاسیر روایی اهل بیت علیهم السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی مشهد
10.22034/iij.2026.2091736.1070
چکیده
تفسیر روایی اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌مثابه یکی از اصیل‌ترین و ریشه‌دارترین رهیافت‌های فهم قرآن کریم، جایگاهی بنیادین در سنت تفسیری امامیه دارد و با اتکاء بر بیانات معصومان علیهم‌السلام، افق‌های ژرفی از معارف وحیانی را فراروی مفسران می‌گشاید. این شیوه که در منابع علوم قرآنی از آن با عنوان «منهج اثری» یاد می‌شود، بر اساس مرجعیت علمی و هدایتی اهل‌بیت علیهم‌السلام، به‌ویژه در پرتو حدیث متواتر ثقلین، استوار است و تبیین آیات الهی را در پرتو سنت معصومان سامان می‌بخشد. در میان رویکردهای متنوع این مکتب، تفسیر علمی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ رویکردی که با بهره‌گیری سنجیده از دستاوردهای معرفتی و حقایق علمی، به کشف لایه‌هایی از دلالت‌های قرآن می‌پردازد، بی‌آنکه متن وحی را تابع نظریه‌های متغیر تجربی سازد. با وجود گسترش مطالعات مربوط به تفسیر علمی در جهان اسلام، واکاوی نظام‌مند روایات علمی اهل‌بیت علیهم‌السلام در عرصه تفسیر قرآن همچنان با خلأهای پژوهشی روبه‌رو است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی جایگاه و کارکرد مؤلفه‌های علمی در تفسیر روایی معصومان پرداخته و نمونه‌هایی از این روایات را از منظر دلالت‌شناختی و معرفتی تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اهل‌بیت علیهم‌السلام ضمن پاسداشت استقلال و مرجعیت هدایت‌گر قرآن کریم، در مواردی از ظرفیت علوم بشری برای تقریب مفاهیم وحیانی بهره برده و در پاره‌ای دیگر، با اشاراتی ژرف و فراتر از افق دانش عصر خویش، حقایقی را بیان کرده‌اند که می‌توان آن‌ها را در زمره اشارات اعجازگونه و پیش‌آگاهی‌های علمی ارزیابی کرد. بر این اساس، تفسیر علمی در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام الگویی متوازن برای تعامل میان عقل، علم و وحی ارائه می‌دهد و افق‌های نوینی را برای مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن و دانش‌های بشری می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Position of Scientific Interpretation in the Narrative Exegesis of the Ahl al-Bayt (peace be upon them)

نویسنده English

Hossein Maleki Moghadam
PhD student in Quran and Hadith Sciences, University of Quranic Sciences and Education, Faculty of Quranic Sciences, Mashhad
چکیده English

The hadith-based exegesis (tafsīr al-riwāʾī) of the Ahl al-Bayt (peace be upon them) constitutes one of the earliest and most authoritative approaches to Qur’anic interpretation in the Shi‘i tradition. Known as the tradition-based (atharī) method, it explains Qur’anic verses through the teachings of the infallible Imams, whose interpretive authority is affirmed in the Hadith al-Thaqalayn. Among its diverse dimensions, scientific exegesis occupies a distinctive place by engaging scientific knowledge to clarify the meanings of revelation while maintaining the primacy of the Qur’an over empirical theories. Despite extensive scholarship on scientific exegesis in the broader Islamic intellectual tradition, the scientific content of the exegetical narrations transmitted from the Ahl al-Bayt has received relatively limited and unsystematic attention. Adopting a descriptive-analytical approach, this study examines the role of scientific themes in the Qur’anic interpretations of the Imams and analyzes selected narrations from semantic and epistemological perspectives. The findings indicate that the Ahl al-Bayt occasionally employed contemporary scientific understanding to facilitate comprehension of divine teachings without reducing revelation to the framework of experimental science. In addition, some narrations contain profound observations and anticipatory statements that may be regarded as scientifically significant or extraordinary in light of later discoveries. The study concludes that the scientific exegesis of the Ahl al-Bayt presents a balanced model for integrating revelation, reason, and scientific inquiry while preserving the Qur’an’s guidance-oriented mission. This approach also offers promising opportunities for interdisciplinary research at the intersection of Qur’anic studies, hadith scholarship, and the history and philosophy of science.

کلیدواژه‌ها English

Narrative Exegesis
Scientific Interpretation
Qur’anic Commentary
Scientific Themes in Hadith

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 تیر 1405