نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

تحلیل آراء کلامی-تفسیری متعارض ابن عباس مطالعه موردی: جامع البیان طبری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
الهام زرین کلاه 1
نصرت نیل ساز 2
1 استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، مرکز آموزش عالی اقلید، اقلید، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/iij.2026.2077836.1056
چکیده
ابن­عباس از جمله صحابه برجسته­ای است که در زمینه علوم گوناگون همچون تاریخ، تفسیر، کلام، فقه و... از وی روایت نقل شده است. این مقاله با بکارگیری روش کتابخانه­ای و تجزیه و تحلیل داده­ها، به بررسی روایات تفسیری-کلامی منقول از وی در جامع البیان طبری پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که از میان انبوه روایات کلامی منقول از وی در این تفسیر، تعداد محدودی از آن­ها دارای تعارض به معنای واقعی هستند. که این موارد نیز با بهرمندی از روش­های حل تعارض که مهم­ترین آن ترجیح -به اعتبار امور خارجی- است، حل می­شود. مطابقت با قرآن، احادیث پیامبر(ص)، روایات اهل بیت(ع)، ترجیح روایات اکثر بر اقل از جمله­ روش­هایی است که در تحلیل تعارض این روایات مورد استفاده قرار می­گیرد.
کلیدواژه‌ها
ابن‌عباس
روایات تفسیری
آیات
تعارض
آراء کلامی

عنوان مقاله English

An Analysis of Ibn ʿAbbās’s Contradictory Theological-Exegetical Views: A Case Study of al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān

نویسندگان English

Elham Zarrinkolah 1
Nosrat Nilsaz 2
1 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Eghlid Higher Education Center, Eghlid, Iran
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Ibn ʿAbbās is among the prominent Companions of the Prophet from whom narrations have been transmitted across various fields, including history, exegesis, theology, and jurisprudence. Employing a library-based research methodology and data analysis, this study investigates the theological-exegetical narrations attributed to him in al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān. The findings indicate that, among the numerous theological narrations attributed to Ibn ʿAbbās in this commentary, only a limited number exhibit genuine contradiction. These cases are resolved through methods of contradiction resolution, the most important of which is preference based on external factors. Methods such as conformity with the Qurʾān, the Prophet’s traditions (aḥādīth), the narrations of the Ahl al-Bayt (ʿalayhim al-salām), and preferring the narrations of the majority over the minority are employed in analyzing the contradictions within these traditions.

کلیدواژه‌ها English

Ibn ʿAbbās
Exegetical Narrations
Verses
Contradiction
Theological Views
1. آلوسی، محمود، (1415)، روح­المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
2. ابن­ابی­حاتم، عبدالرحمن بن­محمد. (1372) ، الجرح و التعدیل. چاپ اول، بیروت: دارالامم.
3. ابن­حبان، محمد، (بی­تا)، کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین. تحقیق: محمود ابراهیم زاید. مکه: دار الباز.
4. ابن­حجر، احمد بن علی، (بی­تا)، فتح الباری شرح صحیح البخاری. چاپ دوم، بیروت: دارالمعرفة.
5. ابن­­کثیر، اسماعیل بن­عمر، (1419)، تفسیر القرآن العظیم. چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
6. ابوالفتوح رازی، حسین بن­علی، (1408)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
7. اردبیلی، محمد بن­علی، (بی­تا)، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد. مکتبة المحمدی.
8. بحرانی، هاشم، (1416)، البرهان فی التفسیر القرآن. چاپ اول، تهران: بنیاد بعثت.
9. بغوی، حسین بن­مسعود، (1420)، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. چاپ اول، بیروت: داراحیاء التراث العربی،
10. بلاغی، محمد جواد، (1420)،  آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت.
11. بهبهانی، محید، (بی­تا)، تعلیقة علی منهج المقال. بی­جا.
12. تفرشی، مصطفی بن حسین الحسینی، (بی­تا)، نقد الرجال. چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
13. ثعلبی نیشابوری، احمد بن­ابراهیم، (1422)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
14. حویزی، عبد علی بن جمعه،  (1415)، تفسیر نورالثقلین. چاپ چهارم،  قم: انتشارات اسماعیلیان.
15. سیوطی، جلال الدین،1404(، )الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیت­الله مرعشی.
16. ابن بابویه، محمد بن علی، (1404)، عیون اخبار الرضا. مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت: بی­نا.
17. همو، (بی­تا)، من لایحضره الفقیه. تحقیق: علی اکبر غفاری. چاپ سوم، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
18. طباطبایی، محمد حسین،  (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ چهاردهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
19. طبرانی، سلیمان بن­احمد، (1415)،  المعجم الأوسط. دارالحرمین.
20. طبرسی، فضل بن­حسن، (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ سوم، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
21. ---------------، (1377)، تفسیر جوامع الجامع. چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم.
22. طبری، محمد بن­جریر، (1403)، تاریخ الأم و الملوک. چاپ چهارم، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
23. طوسی، محمد بن­حسن،  (1417)، الفهرست. تحقیق: شیخ جواد قیومی. چاپ اول، بی­جا: مؤسسه النشر الاسلامی.
24. همو؛ رجال، ---------------،  (1415)، رجال الطوسی. تحقیق: جواد قیومی الاصفهانی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
25. عاملی، جعفرمرتضی، (1425)، ابن­عباس و اموال البصره دراسة و تحلیل. چاپ دوم، بیروت: مرکز اسلامی للدراسات.
26. عیاشی، محمد بن­مسعود،  (1380)، کتاب التفسیر. تحقیق: هاشم رسولی محلاتی. تهران: چاپخانه علمیه.
27. فخررازی، محمد بن­عمر، (1420)،  مفاتیح الغیب. چاپ سوم، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
28. قرطبی، محمد بن­احمد، (1364)،  الجامع لأحکام القرآن. چاپ اول، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
29. قمی،علی بن ابراهیم، (1367)،  تفسیر قمی. چاپ چهارم،  قم: دارالکتاب.
30. کلینی، محمد بن یعقوب، (1363)، الکافی، طهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ پنجم.
31. مجلسی، محمدباقر، (1403)، بحارالانوار الجامعة لددر أخبار الائمة الأطهار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
32. معرفت، محمدهادی، (1377)، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. چاپ اول، مشهد: جامعة الرضویه للعلوم الاسلامیه.
33. --------------، (1394)، التأویل فی مختلف المذاهب و الآراء. تهران: مجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه.
34. مفید، محمد بن محمد،  (1413)، تصحیح اعتقادات الامامیه. قم: المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.
35. نسائی، احمد بن­علی، (1406)، کتاب الضعفاء و المتروکین. تحقیق: محمود ابراهیم زاید. چاپ اول، بیروت: دارالمعرفة.