نوآوری های تفسیری

نوآوری های تفسیری

بازخوانی مبانی تفسیری علامه طباطبایی و کاربست آن در تحلیل آیات متشابه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی علامه عسکری، قم، ایران
2 استاد، گروه قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22034/iij.2026.2078553.1062
چکیده
در این پژوهش، دیدگاه علامه طباطبائی درباره آیات متشابه مورد تحلیل و بازخوانی انتقادی قرار گرفته است. در گام نخست، نظرات ایشان ــ که عمدتاً در ذیل آیه هفتم سوره آل‌عمران مطرح شده ــ استخراج و سامان‌دهی گردید. بر اساس مبانی علامه، آیات متشابه آن دسته آیاتی هستند که ظهورهای متعدد داشته و قابلیت افاده بیش از یک معنا را دارا می‌باشند؛ به‌ویژه آیاتی که به حقایق ماورای طبیعی مربوط‌اند و به دلیل قرار داشتن موضوع آن‌ها بیرون از قلمرو ادراک حسی، در برداشت اولیه نوعی تصور مادی در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد. در نگاه مفسر، با ارجاع این آیات به مجموعه آیات محکم، معنای صحیح و مراد واقعیِ آن‌ها قابل کشف است.
افزون بر این، علامه طباطبائی، برخی از آیات منسوخ را نیز در شمار آیات متشابه قرار می‌دهد؛ هرچند این دسته در چارچوب پژوهش حاضر محل بررسی نبوده است. در این تحقیق، آیات متشابه در دو محور «آیات مرتبط با صفات و افعال الهی» و «آیات ناظر به عالم غیب و معاد» طبقه‌بندی شده‌اند.
علامه معیار اصلی رفع ابهام و تشابه را بازگرداندن آیات متشابه به محکمات می‌داند؛ با این حال، در مواردی چون آیات مربوط به «میزان» و «لوح محفوظ»، تنها روایات به‌عنوان ابزار تبیین مورد استناد قرار گرفته و در موضوع «ساق»، عرف رایج و رفتار انسانی در شرایط دشوار ملاک تفسیر قرار داده شده است. بدین ترتیب، با آنکه این آیات در زمره آیات متشابه‌اند، ارجاعی صریح به آیات محکم از سوی ایشان صورت نگرفته و این امر نوعی ناهم‌خوانی با مبنای اعلام‌شده ایشان را نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Allameh Ṭabāṭabāʾī’s Hermeneutical Principles and Their Application to the Interpretation of Mutashābih Qurʾānic Verses

نویسندگان English

Ensieh Sadat Dorri 1
Ebrahim Ebrahimi 2
1 PhD Student, Quranic and Hadith Sciences, Allameh Askari International University, Qom, Iran
2 Professor, Qur'an and Hadith Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
چکیده English

This study analyzes and critically reassesses Allameh Ṭabāṭabāʾī’s interpretive framework concerning the mutashābih (ambiguous) verses of the Noble Qurʾān. As a foundational step, his relevant discussions—primarily presented in his commentary on verse 7 of Sūrat Āl ʿImrān—were extracted and systematically organized. According to Allameh’s hermeneutical principles, mutashābih verses are those possessing multiple apparent meanings and the capacity to convey more than one possible interpretation, particularly those pertaining to metaphysical realities. Because the subjects of these verses lie beyond the realm of sensory perception, their initial reception tends to generate material or anthropomorphic conceptions in the mind of the reader. From the exegete’s perspective, however, the true meaning of these verses becomes discoverable through their referral to the corpus of muḥkam (clear and decisive) verses. Additionally, Allameh Ṭabāṭabāʾī classifies certain abrogated verses as mutashābih, although this category falls beyond the scope of the present investigation. In this research, ambiguous verses are classified under two thematic categories: (1) verses concerning divine attributes and actions, and (2) verses pertaining to the unseen realm (al-ghayb) and eschatology. Allameh regards the interpretive return of mutashābih verses to muḥkamāt as the primary criterion for resolving ambiguity. Nevertheless, in cases such as the verses relating to the “Balance” (al-mīzān) and the “Preserved Tablet” (al-lawḥ al-maḥfūẓ), he relies exclusively upon transmitted reports (riwāyāt) as interpretive tools. Furthermore, in his treatment of the “Shin” (al-sāq), he interprets the verse on the basis of common human behavior in moments of distress. This study thus reveals that while Allameh’s hermeneutical framework provides a systematic approach to mutashābih verses, its application in certain instances exhibits inconsistencies with his stated methodology.

کلیدواژه‌ها English

Muḥkam Verses
Mutashābih Verses
Allameh Ṭabāṭabāʾī
Hermeneutical Principles
Methodology of Qurʾānic Exegesis
- قرآن کریم
1. حسینی طهرانی، محمد حسین، (بی‌تا)، مهر تابان( مصاحبات تلمیذ و استاد)، قم: انتشارات باقر العلوم(ع).
2. خرمشاهی،بهاءالدین، (1376ش )، قرآن پژوهی، تهران: انتشارات ناهید.
3. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1404ق)، المفردات، قم: نشر کتاب
4. رخ شاد، محمد حسین، (1380ش)، در محضر علامه طباطبائی، قم: انتشارات نهاوندی.
5. طباطبائی، محمد حسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
6. ---------------، (1374ق)، ترجمه المیزان فی تفسیر القرآن، موسوی همدانی، قم: سید محمد باقر.
7. ---------------، (1353ش)، قرآن در اسلام، تهران: دارالکتب الاسلامیه.